หน้าแรก › เส้นทางเดินทัพ › เสียกรุงครั้งที่ 1
เสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 1 พ.ศ. 2112: ค่ายพม่า ทางที่ตีเข้า และสิ่งที่เสียไป
ปลาย พ.ศ. 2111 พระเจ้าบุเรงนองแห่งหงสาวดียกทัพมาล้อมกรุงศรีอยุธยาอีกครั้ง ทัพหลวงตั้งที่วัดมเหยงคณ์ทางตะวันออก แล้วถมทางดินข้ามคูเมืองด้านนั้นสามสาย เมื่อตีหักไม่ได้จึงใช้อุบายส่งพระยาจักรีเข้าไปเป็นไส้ศึก กรุงแตกในเดือนสิงหาคม 2112 หน้านี้ปักหมุดค่ายของทัพหงสาวดี ทางที่ตีเข้า สิ่งที่อยุธยาเสียไป หลักฐานที่ยังไปดูได้ และที่เที่ยวที่กินใกล้แต่ละจุด
- ค่ายพม่า (เลขตรงกับรายการด้านล่าง)
- จุดที่ข้าศึกเข้าพระนคร
- บริเวณที่ขยายในแผนที่ถัดไป
- จุดอื่นในแผนที่ของเว็บ
ลำดับเหตุการณ์
- ปลาย พ.ศ. 2111
ทัพหงสาวดีมาถึงกรุงศรีอยุธยา พระเจ้าบุเรงนองตั้งทัพที่ทุ่งลุมพลี ถูกปืนใหญ่นารายณ์สังหารยิงจากมุมวัดศพสวรรค์จนต้องถอยไปทางมหาพราหมณ์
- ช่วงล้อมกรุง
ทัพหงสาวดีวางกำลังล้อมทุกด้าน ทัพหลวงอยู่ที่วัดมเหยงคณ์ ค่ายด้านตะวันออกขยับเข้าหาคูเมืองเป็นสามระยะ ใช้เวลากว่าสองเดือนจึงถึงริมคู
- ระหว่างศึก
สมเด็จพระมหาจักรพรรดิประชวรและสวรรคต สมเด็จพระมหินทราธิราชทรงบัญชาการต่อ
- ราว 3 เดือน
ทัพหงสาวดีถมทางดินข้ามคูขื่อหน้าสามสาย ระหว่างนั้นทัพล้านช้างที่ยกมาช่วยอยุธยาถูกซุ่มตีแตกใกล้สระบุรี
- ช่วงท้ายของศึก
พระยาจักรีแกล้งหนีเข้าพระนครทางด้านวัดศพสวรรค์ ได้บัญชาการป้องกันเมือง รบจริงจังอยู่ราวหนึ่งเดือน แล้วจึงบั่นทอนการป้องกันจากข้างใน
- เดือน 9 พ.ศ. 2112
ทัพหงสาวดีเข้าตีพร้อมกันสามสาย ทัพพระมหาเทพแตกที่มุมเกาะแก้ว กรุงศรีอยุธยาแตก
- หลังกรุงแตก
สมเด็จพระมหินทราธิราชถูกนำไปเฝ้าที่วัดมเหยงคณ์ พระเจ้าบุเรงนองตั้งพระมหาธรรมราชาครองกรุง แล้วกวาดต้อนผู้คนและทรัพย์สินกลับหงสาวดี
- พ.ศ. 2120–2123
สมเด็จพระมหาธรรมราชาสร้างวังจันทรเกษม ขุดขยายคูขื่อหน้า และย้ายกำแพงด้านตะวันออกออกมาถึงริมน้ำ
- พ.ศ. 2127
พระนเรศวรประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง
พม่าตั้งค่ายที่ไหน
พงศาวดารเล่าว่าทัพหงสาวดีล้อมพระนครทุกด้าน ด้านตะวันออก (ขื่อหน้า) เป็นของพระมหาอุปราชากับพระมหาธรรมราชา ด้านใต้พระเจ้าอังวะ ด้านตะวันตกพระยาทะละ เจ้าฟ้าไทยใหญ่ และพระยาแสนหลวงเชียงใหม่ ด้านเหนือพระยาพสิมและพระยาตองอู แต่จุดที่พงศาวดารเอ่ยชื่อสถานที่จนปักหมุดได้มีดังนี้
ค่ายหลวงพระเจ้าบุเรงนอง วัดมเหยงคณ์
ค่ายหลวงของพระเจ้าบุเรงนอง และที่ที่สมเด็จพระมหินทราธิราชถูกนำไปเฝ้าหลังกรุงแตก
วันนี้: โบราณสถานวัดมเหยงคณ์ มีเจดีย์ช้างล้อม และมีสถานปฏิบัติธรรมอยู่ติดกัน
ค่ายแรกของพระเจ้าบุเรงนองที่ทุ่งลุมพลี
ค่ายแรกเมื่อมาถึง ก่อนถูกปืนใหญ่ยิงจนต้องย้าย
วันนี้: ทุ่งลุมพลีวันนี้เป็นทุ่งนาและชุมชน ไม่เหลือร่องรอยค่าย อยู่ใกล้วัดภูเขาทองและพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช
ค่ายพระเจ้าอังวะ วัดสะพานเกลือ
ค่ายต้นทางถมดินสายเหนือ ของพระเจ้าอังวะ
วันนี้: โบราณสถานร้างบนเกาะลอย เหลือหอระฆังและซากอิฐท่ามกลางชุมชน มีสะพานคนเดินเชื่อมเกาะลอยกับเกาะเมือง
ค่ายพระเจ้าแปร วัดจัน ตรงบางเอียน
ค่ายต้นทางถมดินสายกลาง ของพระเจ้าแปร
วันนี้: วัดจันทร์ฝั่งนี้เป็นวัดร้างที่ไม่เหลือซากอาคารให้เห็น เหลือต้นโพธิ์ใหญ่ริมน้ำใกล้ท่าเรือข้ามฟากไปเกาะเมือง ในย่านชุมชนหน้าสถานีรถไฟ
ค่ายพม่าที่เกาะแก้ว
ค่ายต้นทางถมดินสายใต้ ทางที่ข้าศึกเข้าพระนครได้
วันนี้: วัดเกาะแก้วยังมีพระสงฆ์ มีอุโบสถทรงอยุธยาตอนปลายหันหน้าสู่แม่น้ำป่าสัก และศาลพระเจ้าตาก
ค่ายพม่าที่ทุ่งเพนียด
ทุ่งทางเหนือที่ทัพหงสาวดีใช้ตั้งค่ายทั้งในสงครามช้างเผือกและศึกนี้
วันนี้: เพนียดคล้องช้างที่เห็นวันนี้บูรณะในสมัยรัตนโกสินทร์ เข้าชมได้จากถนนภูเขาทอง–เพนียด
บุกเข้าทางไหน
กรุงศรีอยุธยามีแม่น้ำล้อมสามด้าน ด้านตะวันออกมีเพียงคูขื่อหน้า ซึ่งตอนนั้นเป็นลำรางเล็กๆ และกำแพงเมืองด้านนี้ยังตั้งอยู่ลึกเข้ามาตามแนวคลองมะขามเรียง ที่ดินระหว่างกำแพงกับคูจึงเป็นจุดอ่อนที่สุดของพระนคร พงศาวดารเล่าว่าพระเจ้าบุเรงนองเห็นว่าตีได้ทางด้านนี้ด้านเดียว จึงให้เตรียมเสบียงไว้ถึงหนึ่งปี แล้วขยับค่ายเข้าหาคูเมืองทีละระยะ
ทัพหงสาวดีถมทางดินข้ามคูสามสาย คือสายเหนือจากวัดสะพานเกลือ สายกลางจากวัดจัน และสายใต้ที่เกาะแก้ว ใช้ไม้ตาลทำที่กำบัง ฝ่ายไทยยิงสกัดจนคนถมทางล้มตายจำนวนมาก พงศาวดารว่าใช้เวลาถึงสามเดือนทางจึงถึงฝั่งกำแพง การตีทางเกาะแก้วทำให้กำแพงมุมนั้นถูกทลาย แต่ฝ่ายไทยถอยเข้าค่ายชั้นในและยังรักษาเมืองไว้ได้
กรุงแตกจริงเมื่อมีไส้ศึก พระยาจักรีที่แกล้งหนีเข้ามาได้บัญชาการป้องกันเมือง หลังรบจริงจังอยู่ราวหนึ่งเดือนก็ลงโทษนายทัพที่เข้มแข็งและสับเปลี่ยนกำลังจนการป้องกันอ่อนลง แล้วมีหนังสือลับนัดวันให้ทัพหงสาวดีเข้าตีพร้อมกันทั้งสามสาย ทัพพระมหาเทพที่มุมเกาะแก้วถอยไปตั้งรับที่หน้าวัดโค วัดกระบือ และวัดเผาข้าว ก่อนแตกกระจาย
- ค่ายพม่า ตัวเลขตรงกับรายการค่ายด้านบน
- ทางถมดินข้ามคูขื่อหน้า ก ข ค ตรงกับรายการด้านล่าง
- มุมเกาะแก้ว จุดที่ข้าศึกเข้าพระนครได้
- แนวกำแพงด้านตะวันออกก่อนย้ายออกมาริมน้ำ (สันนิษฐานตามแนวคลองมะขามเรียง)
- สร้างขึ้นหลังเสียกรุงครั้งที่ 1
ทางถมดินสายเหนือ จากวัดสะพานเกลือสู่ฝั่งวัดขวาง
ที่ตั้ง: คลองหน้าเมือง (คูขื่อหน้าเดิม) ระหว่างเกาะลอยกับมุมตะวันออกเฉียงเหนือของเกาะเมือง ทางตะวันออกของวังจันทรเกษมซึ่งสร้างขึ้นภายหลัง โดยประมาณ
ทางถมดินสายเหนือของทัพหงสาวดีข้ามคูขื่อหน้าจากค่ายวัดสะพานเกลือเข้าหาฝั่งพระนครด้านวัดขวาง ตอนนั้นกำแพงเมืองด้านตะวันออกยังอยู่ลึกเข้าไปตามแนวคลองมะขามเรียง ที่ดินริมคูตรงนี้จึงอยู่นอกกำแพง มีเพียงค่ายไม้ของฝ่ายไทยตั้งรับ ในวันตีครั้งสุดท้าย ทัพพระเจ้าอังวะข้ามทางสายนี้เข้ามาพร้อมกับอีกสองสาย
วันนี้: คูขื่อหน้าช่วงนี้คือคลองหน้าเมืองระหว่างเกาะลอยกับเกาะเมือง ฝั่งเกาะเมืองคือย่านวังจันทรเกษม ซึ่งสร้างขึ้นหลังศึกนี้เพื่อปิดจุดอ่อนมุมเมือง
ยังเห็นต่าง: ไม่พบหลักฐานทางโบราณคดีของทางถมดิน จุดบนแผนที่ประมาณจากวัดสองฝั่งที่พงศาวดารกล่าวถึง
ทางถมดินสายกลาง จากวัดจันสู่บางเอียน
ที่ตั้ง: แม่น้ำป่าสัก (คูขื่อหน้าเดิม) หน้าสถานีรถไฟอยุธยา ตรงกับแนวคลองบางเอียนในเกาะเมือง โดยประมาณ
ทางถมดินสายกลางข้ามคูขื่อหน้าจากค่ายวัดจันเข้าหาฝั่งบางเอียน พงศาวดารเล่าว่าฝ่ายไทยตั้งค่ายไม้เรียงตามริมคู และตั้งแต่ประตูหอรัตนไชยลงไปถึงเกาะแก้วมีแต่คู ไม่มีแม่น้ำกั้น ด้านนี้จึงเป็นด้านที่พระเจ้าบุเรงนองทุ่มกำลัง ในวันตีครั้งสุดท้าย ทัพพระเจ้าแปรข้ามทางสายนี้เข้ามา
วันนี้: คูขื่อหน้าเดิมเป็นเพียงลำรางเล็กๆ วันนี้กลายเป็นแม่น้ำป่าสัก มีเรือข้ามฟากระหว่างท่าหน้าสถานีรถไฟกับฝั่งเกาะเมือง
ยังเห็นต่าง: ตำแหน่งวัดจันและบางเอียนเป็นข้อสันนิษฐานจากวัดร้างฝั่งตะวันออกและแนวคลองบางเอียนในเกาะเมือง
ทางถมดินสายใต้และมุมเกาะแก้ว จุดที่ข้าศึกเข้าพระนครได้
ที่ตั้ง: แม่น้ำป่าสักตรงวัดเกาะแก้ว มุมตะวันออกเฉียงใต้ของเกาะเมือง ฝั่งเกาะเมืองคือย่านวัดรัตนชัย โดยประมาณ
ทางถมดินสายใต้ออกจากค่ายที่เกาะแก้ว ข้ามคูขื่อหน้าเข้าหามุมตะวันออกเฉียงใต้ของพระนคร พงศาวดารเล่าว่าทัพหงสาวดียกข้ามทางสายนี้โดยมีกองเรือขนาบสองข้าง ฝ่ายไทยต้องถอยเข้าค่ายชั้นใน และข้าศึกทลายกำแพงมุมเกาะแก้วได้ แต่ยังเข้าพระนครไม่สำเร็จ จนพระยาจักรีเข้าไปเป็นไส้ศึกและนัดวันออกมา ทัพหงสาวดีจึงเข้าตีพร้อมกันทั้งสามสาย พระมหาอุปราชากับพระมหาธรรมราชาเข้าทางมุมเกาะแก้ว ทัพพระมหาเทพที่รักษาด้านนี้ถอยไปตั้งรับที่หน้าวัดโค วัดกระบือ แล้วถอยไปวัดเผาข้าวก่อนแตกกระจาย กรุงศรีอยุธยาเสียแก่พระเจ้าหงสาวดีในเดือน 9 พ.ศ. 2112
วันนี้: ฝั่งเกาะเมืองตรงนี้เป็นย่านวัดรัตนชัยริมถนนอู่ทอง ฝั่งตรงข้ามคือวัดเกาะแก้ว ไม่เหลือแนวกำแพงหรือทางถมดินให้เห็น ป้อมเพชรอยู่ถัดไปทางตะวันตกไม่ถึงครึ่งกิโลเมตร
ยังเห็นต่าง: พงศาวดารสองสำนวนบอกผู้คุมทางสายนี้ไม่ตรงกัน (พระมหาอุปราชา หรือพระเจ้าอังวะ) และวันกรุงแตกเมื่อเทียบปฏิทินสากลยังต่างกันระหว่าง 2, 7 และ 30 สิงหาคม ค.ศ. 1569 จุดบนแผนที่ประมาณจากตำแหน่งวัดเกาะแก้วกับวัดรัตนชัย
ด้านวัดศพสวรรค์ จุดที่พระยาจักรี (ไส้ศึก) เข้าพระนคร
ที่ตั้ง: กำแพงพระนครด้านตะวันตก ย่านวัดศพสวรรค์ ริมแม่น้ำเจ้าพระยา ฝั่งตรงข้ามคือวัดธรรมาราม โดยประมาณ
พระราชพงศาวดารเล่าว่าเมื่อตีหักเอาพระนครไม่ได้ พระมหาธรรมราชาชวนพระยาจักรี ขุนนางอยุธยาที่ถูกนำไปหงสาวดีตั้งแต่สงครามช้างเผือก ให้ร่วมอุบาย พระเจ้าบุเรงนองเห็นชอบ จึงทำทีลงโทษจำพระยาจักรีไว้ให้ผู้คุม 30 คนเฝ้า ราวห้าหกวันต่อมาก็ปล่อยให้หนีเข้าพระนครทั้งเครื่องจองจำในเวลากลางคืน ทางด้านที่พระยาธรรมารักษาอยู่ตรงวัดศพสวรรค์ รุ่งขึ้นให้ประหารผู้คุมทั้ง 30 คนแล้วเสียบประจานไว้หน้าค่าย สมเด็จพระมหินทราธิราชเชื่อว่าหนีมาจริง จึงให้พระยาจักรีบัญชาการป้องกันพระนคร พระยาจักรีรบจริงจังอยู่ราวหนึ่งเดือน จากนั้นจึงหาเหตุลงโทษนายทัพที่รบเข้มแข็ง สลับพลเรือนกับทหารจนการป้องกันอ่อนลง แล้วมีหนังสือลับนัดวันให้ทัพหงสาวดีเข้าตี
วันนี้: วัดศพสวรรค์ไม่เหลือซากแล้ว พื้นที่อยู่ในเขตทหารใกล้เจดีย์ศรีสุริโยทัย ส่วนวัดธรรมารามบนฝั่งตรงข้ามแม่น้ำยังเป็นวัดที่มีพระสงฆ์ มีอุโบสถเก่าและเจดีย์ทรงระฆังสีขาว
ยังเห็นต่าง: ฉบับพระราชหัตถเลขาเขียนว่าผู้คุมถูกเสียบประจานไว้ “หน้าค่ายวัดธารมา” งานของ ayutthaya-history.com โยงชื่อนี้กับวัดธรรมารามบนฝั่งตะวันตก ส่วนฉบับแปลอังกฤษที่งานนั้นใช้ว่าเป็นค่ายของพระยาธรรมา จึงยังไม่แน่ว่าค่ายนี้อยู่ตรงไหนและเป็นของฝ่ายใด นอกจากพระยาจักรีแล้ว พิเศษ เจียจันทร์พงษ์ ยังเสนอว่าเจ้านายฝ่ายในบางพระองค์ในพระนครก็เป็นใจให้ฝ่ายหงสาวดี
ทำลายและนำอะไรไปบ้าง
ศึกครั้งนี้ต่างจากเสียกรุงครั้งที่ 2 ตรงที่พงศาวดารไม่ได้บันทึกว่ามีการเผาพระนคร พระเจ้าบุเรงนองตั้งกษัตริย์องค์ใหม่ให้ครองเมืองต่อในฐานะประเทศราช สิ่งที่อยุธยาเสียไปจึงเป็นผู้คน ราชสมบัติ และอิสรภาพ มากกว่าตัวอาคาร
- ถูกนำไปผู้คนเกือบทั้งพระนคร
พระราชพงศาวดารว่าพระเจ้าหงสาวดีกวาดต้อนครัวชาวพระนครกลับไปหงสาวดี เหลือขุนนางไว้ 100 คน กับไพร่พลเมืองราว 10,000 คน ให้พระมหาธรรมราชารักษาเมือง
- ถูกนำไปพระมหากษัตริย์และอิสรภาพ
สมเด็จพระมหินทราธิราชถูกนำตัวไปหงสาวดีและสวรรคตระหว่างทาง อยุธยาเป็นประเทศราชของหงสาวดีอยู่ 15 ปี
- ถูกนำไปรูปสำริดจากวัดพระศรีสรรเพชญ์
คำให้การขุนหลวงหาวัดเล่าว่าพระเจ้าหงสาวดีเลือกรูปหล่อสำริดที่ตั้งอยู่ในวัดพระศรีสรรเพชญ์ไป ได้แก่ รูปช้างเอราวัณ ม้าสินธพ ราชสีห์ คชสีห์ สิงห์ และรูปมนุษย์ พระราชพงศาวดารก็กล่าวถึงการขน “รูปภาพทั้งปวง” ไปด้วย
- เสียหายพระกรของพระศรีสรรเพชญ์
นิโกลาส์ แชรแวส ชาวฝรั่งเศสที่มาอยุธยาสมัยพระนารายณ์ บันทึกว่าพระศรีสรรเพชญ์เคยถูกตัดพระกรไปข้างหนึ่งในสงครามกับพะโค (หงสาวดี)
- เสียหายกำแพงมุมเกาะแก้วและค่ายริมคู
กำแพงมุมตะวันออกเฉียงใต้ถูกทลาย และค่ายไม้ริมคูขื่อหน้าแตกทั้งแนว
- บุคคลแม่ทัพและเจ้านายฝ่ายอยุธยา
ระหว่างเจรจา ฝ่ายอยุธยาต้องส่งตัวพระยาราม ผู้บัญชาการป้องกันเมือง ให้ฝ่ายหงสาวดี และพระศรีเสาวราช พระราชโอรสอีกพระองค์ของสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ถูกสำเร็จโทษที่วัดพระรามตามรับสั่งของสมเด็จพระมหินทราธิราช
- ไม่ถูกทำลายสิ่งที่ไม่ถูกทำลาย
พระราชวังและวัดหลวงกลางพระนครยังอยู่ พระมหาธรรมราชาขึ้นครองราชย์ในพระราชวังเดิม
หลักฐานที่ยังเหลือให้ดู
ผ่านมากว่า 450 ปี และพระนครถูกทำลายซ้ำอีกครั้งใน พ.ศ. 2310 ร่องรอยของศึกครั้งแรกจึงเหลือน้อย แต่ยังมีของจริงให้ดูทั้งในอยุธยาและในเมียนมา
รูปสำริดจากอยุธยา ที่วัดมหามัยมุนี เมืองมัณฑะเลย์
หลักฐานชิ้นสำคัญที่สุดของศึกนี้อยู่นอกประเทศไทย รูปสำริดที่พระเจ้าบุเรงนองนำไปจากอยุธยาถูกยึดต่อไปยะไข่ใน พ.ศ. 2142 แล้วถูกนำมาอมรปุระใน พ.ศ. 2327 วันนี้เหลือ 6 ชิ้นที่วัดมหามัยมุนี ผู้คนนิยมมาลูบเพราะเชื่อว่าช่วยให้หายเจ็บป่วย และมีรายงานว่าพบอีก 2 ชิ้นที่เมืองตองอู
วัดมเหยงคณ์ ที่ตั้งค่ายหลวง
วัดมเหยงคณ์มีอยู่แล้วเมื่อพระเจ้าบุเรงนองมาตั้งทัพหลวง เจดีย์ช้างล้อมและอุโบสถที่เห็นวันนี้ผ่านการปฏิสังขรณ์ใหญ่สมัยพระเจ้าท้ายสระ แต่ที่ตั้งคือจุดเดียวกับที่สมเด็จพระมหินทราธิราชถูกนำมาเฝ้าหลังกรุงแตก
ฐานเจดีย์ภูเขาทอง
ฐานสี่เหลี่ยมย่อเก็จสามชั้นของเจดีย์ภูเขาทองเป็นแบบมอญ-พม่า พิเศษ เจียจันทร์พงษ์ ชี้ว่าเป็นส่วนที่พระเจ้าบุเรงนองสร้างราว พ.ศ. 2112 ส่วนองค์เจดีย์ย่อมุมไม้สิบสองด้านบนเป็นงานบูรณะสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พ.ศ. 2287
วังจันทรเกษม และกำแพงที่ย้ายมาริมน้ำ
ผลโดยตรงของการเสียกรุงครั้งนี้คือแนวป้องกันใหม่ด้านตะวันออก สมเด็จพระมหาธรรมราชาโปรดให้สร้างวังจันทรเกษมราว พ.ศ. 2120 ขุดขยายคูขื่อหน้า และย้ายกำแพงออกมาถึงริมน้ำ คูที่ขุดขยายกลายเป็นทางน้ำหลักของแม่น้ำป่าสักในวันนี้
ป้อมเพชร ใกล้มุมเกาะแก้ว
ป้อมเพชรอยู่ห่างมุมเกาะแก้วเพียงไม่กี่ร้อยเมตร คุมปากแม่น้ำป่าสัก กำแพงริมน้ำที่ต่อจากป้อมขึ้นไปทางเหนือคือแนวที่ย้ายออกมาหลังเสียกรุงครั้งที่ 1 ซากกำแพงอิฐที่ป้อมช่วยให้นึกภาพแนวป้องกันใหม่ได้
วัดธรรมาราม ฝั่งตรงข้ามจุดไส้ศึก
วัดธรรมารามอยู่ฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ตรงข้ามด้านวัดศพสวรรค์ที่พระยาจักรีใช้เข้าพระนคร พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาเล่าว่าผู้คุมทั้งสามสิบคนถูกประหารแล้วเสียบประจานไว้ “หน้าค่ายวัดธารมา” ซึ่ง ayutthaya-history.com โยงกับวัดนี้ วัดยังมีพระสงฆ์และเข้าชมได้
กำแพงริมน้ำในภาพวาดชาวดัตช์
ภาพกรุงศรีอยุธยาที่โยฮันเนส วิงโบนส์ เขียนราว พ.ศ. 2205 แสดงเกาะเมืองที่มีกำแพงติดแม่น้ำทุกด้าน คือสภาพหลังการย้ายกำแพงด้านตะวันออกออกมาริมน้ำ ราวแปดสิบปีหลังเสียกรุงครั้งที่ 1 ภาพต้นฉบับอยู่ที่พิพิธภัณฑ์ไรกส์ กรุงอัมสเตอร์ดัม
ภาพเขียนสมัยรัชกาลที่ 5 (ไม่ใช่หลักฐานร่วมสมัย)
ชุดโคลงภาพพระราชพงศาวดารที่รัชกาลที่ 5 โปรดให้เขียนเมื่อ พ.ศ. 2430 มีภาพตอนพระมหาธรรมราชาอาสาเข้ามาเจรจาและถูกคนในพระนครยิงใส่ เป็นภาพจากจินตนาการของช่างในอีกสามร้อยปีต่อมา ใช้ดูประกอบเรื่องได้ แต่ไม่ใช่หลักฐานของเหตุการณ์
ที่เที่ยวที่กินใกล้จุดเหล่านี้
จุดสำคัญของศึกนี้กระจายอยู่รอบเกาะเมือง เราจัดเป็น 5 ย่าน แต่ละย่านเที่ยวได้ในครึ่งวัน
ทุ่งตะวันออก: วัดมเหยงคณ์ ที่ตั้งค่ายหลวง
ค่ายหลวงของพระเจ้าบุเรงนองอยู่กลางทุ่งด้านตะวันออก วันนี้เป็นกลุ่มโบราณสถานที่อยู่ใกล้กัน จอดรถที่วัดมเหยงคณ์แล้วไปต่อวัดกุฎีดาวและวัดสมณโกฏฐารามได้ในครึ่งวัน
จุดในย่านนี้:1ค่ายหลวงวัดมเหยงคณ์
ที่เที่ยว
- วัดมเหยงคณ์เจดีย์ช้างล้อมราว 80 เชือก และที่ตั้งค่ายหลวงพระเจ้าบุเรงนองเมื่อกรุงแตกครั้งแรก พ.ศ. 2112
- วัดกุฎีดาววัดร้างกลางทุ่งตะวันออก ที่พระเจ้าอยู่หัวบรมโกศทรงปฏิสังขรณ์และทรงผนวชครั้งยังเป็นวังหน้า
- วัดสมณโกฏฐารามวัดนอกเกาะด้านตะวันออก เจดีย์ห้ายอดแปลกตา ที่เล่ากันว่าเป็นวัดของตระกูลโกษาเหล็ก–โกษาปาน
- วัดอโยธยาวัดที่ตำนานผูกกับเมืองอโยธยาก่อนกรุงศรีฯ มีเจดีย์ใหญ่ที่แตกร้าวอยู่ในวัดที่ยังมีพระสงฆ์
ที่กิน
- ข้าวต้มเจดีย์แถววัดสมณโกฏฐารามกับข้าวกินกับข้าวต้ม เมนูเปลี่ยนตามวัตถุดิบแต่ละวัน
- ขาหมูเจ๊ไหม (Kha Mu Jae Mhai)แถววัดสมณโกฏฐารามขาหมูพะโล้ กินกับผักกาดดอง ไข่ และคะน้าลวก
- ขนมหม้อแกงแม่ยาย (สาขาไผ่ลิง)แถววัดสมณโกฏฐารามขนมหม้อแกง ข้าวฟ่างเปียก ถั่วแปบ เปียกปูน
- ตลาดน้ำอโยธยาแถววัดสมณโกฏฐารามอาหารและขนมไทยจากเรือ ล่องเรือในคลอง
- ร้านอาหารในย่านนี้ใน Google Maps ↗
ด้านขื่อหน้า: หัวรอ วังจันทรเกษม ถึงหน้าสถานีรถไฟ
ทางถมดินสายเหนือและสายกลางอยู่บนแนวคลองหน้าเมืองและแม่น้ำป่าสักช่วงนี้ เริ่มที่วังจันทรเกษม เดินไปตลาดหัวรอ แล้วนั่งเรือข้ามฟากที่ท่าหน้าสถานีรถไฟเพื่อดูคูขื่อหน้าเดิมจากกลางน้ำ
จุดในย่านนี้:3ค่ายวัดสะพานเกลือกทางถมดินสายเหนือ4ค่ายวัดจันขทางถมดินสายกลาง
ที่เที่ยว
- วังจันทรเกษมวังที่สร้างให้สมเด็จพระนเรศวรประทับ และเป็นที่บัญชาการรบปกป้องพระนคร
- วัดเสนาสนารามวัดธรรมยุตแห่งแรกของอยุธยา รัชกาลที่ 4 ทรงฟื้นจากวัดเสือร้างหลังวังจันทรเกษม
- วัดสะพานเกลือ (เกาะลอย) ↗Google Maps
- ท่าเรือข้ามฟากหน้าสถานีรถไฟอยุธยา ↗Google Maps
ที่กิน
- ตลาดหัวรอแถววังจันทรเกษมของสด กับข้าว และขนมแบบชาวบ้าน
- โจ๊กเจ๊นิ ตลาดหัวรอแถววังจันทรเกษมโจ๊กร้อนๆ มื้อเช้า
- บั๊กข้าวหมูแดง ตลาดหัวรอแถววังจันทรเกษมข้าวหมูแดง หมูกรอบ
- ก๋วยเตี๋ยวเนื้อนายเลียก (Nai Liak Beef Noodles)แถววังจันทรเกษมก๋วยเตี๋ยวเนื้อ เนื้อเปื่อย เครื่องใน และลูกชิ้นเนื้อ
- ร้านอาหารในย่านนี้ใน Google Maps ↗
มุมเกาะแก้ว ป้อมเพชร และวัดพนัญเชิง
จุดที่กรุงแตกอยู่ห่างป้อมเพชรไม่ถึงกิโลเมตร ดูแนวกำแพงริมน้ำที่ป้อมเพชร ชมจิตรกรรมที่วัดสุวรรณดาราราม แล้วข้ามไปไหว้หลวงพ่อโตวัดพนัญเชิง มื้อกลางวันมีร้านกุ้งแม่น้ำริมน้ำหลายร้าน
จุดในย่านนี้:5ค่ายเกาะแก้วคมุมเกาะแก้ว จุดกรุงแตก 2112
ที่เที่ยว
- วัดสุวรรณดารารามวัดของบรรพชนราชวงศ์จักรี ที่ผนังวิหารวาดพระราชประวัติพระนเรศวรและฉากยุทธหัตถี
- ป้อมเพชรป้อมมุมพระนครตรงจุดบรรจบแม่น้ำ คุมท่าเรือต่างชาติ หนึ่งในสองป้อมที่ยังเหลือของกรุงศรีฯ
- วัดพนัญเชิงวัดที่เก่ากว่ากรุงศรีอยุธยา บ้านของหลวงพ่อโตองค์ใหญ่ที่ทั้งคนไทยและคนจีนมากราบไหว้
- บ้านฮอลันดาที่ตั้งสถานีการค้าดัตช์ ความสัมพันธ์ที่เริ่มเมื่อพ่อค้า VOC เข้าเฝ้าพระนเรศวร
- วัดเกาะแก้ว ↗Google Maps
- วัดรัตนชัย ↗Google Maps
ที่กิน
- บ้านป้อมเพชรแถวป้อมเพชรกุ้งแม่น้ำเผา และเมนูหอยน้ำจืด
- แพกรุงเก่าแถววัดพนัญเชิงกุ้งแม่น้ำเผาเตาถ่าน แกงเขียวหวานลูกชิ้นปลากราย
- ร้านอาหารในย่านนี้ใน Google Maps ↗
ทุ่งลุมพลีและวัดภูเขาทอง
ค่ายแรกของพระเจ้าบุเรงนองอยู่ในทุ่งเดียวกับเจดีย์ภูเขาทอง ขึ้นไปบนฐานเจดีย์เพื่อดูทุ่งรอบด้าน แล้วแวะพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราชที่อยู่ติดกัน
จุดในย่านนี้:2ค่ายทุ่งลุมพลี6ค่ายทุ่งเพนียด
ที่เที่ยว
- วัดภูเขาทองเจดีย์ที่พระเจ้าบุเรงนองสร้างหลังเสียกรุงครั้งแรก กลางทุ่งที่เป็นสนามรบ
- วัดเชิงท่าวัดคอยท่าตรงข้ามวังหลวง ตำนานรักลูกสาวเศรษฐี และเรื่องเล่าว่าพระเจ้าตากเคยเล่าเรียนที่นี่
- พระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระนเรศวรมหาราช ทุ่งภูเขาทอง ↗Google Maps
ที่กิน
- ก๋วยเตี๋ยวไก่ฉีก คุณประนอม (สาขาท่าวาสุกรี)แถววัดหน้าพระเมรุก๋วยเตี๋ยวไก่ฉีกน้ำต้มยำ ตีนไก่ตุ๋น
- ตลาดน้ำวัดท่าการ้องแถววัดท่าการ้องก๋วยเตี๋ยวเรืออยุธยา และของกินริมแม่น้ำ
- ร้านริมสวนแถวเจดีย์ศรีสุริโยทัยอาหารปักษ์ใต้ แกงเหลืองปลาแม่น้ำ
- Ayutthayaromแถวเจดีย์ศรีสุริโยทัยต้มส้มปลาหมึกพริกสด ปลาแม่น้ำทอดราดฉู่ฉี่ ขนมไทยกะทิสด
- ร้านอาหารในย่านนี้ใน Google Maps ↗
ฝั่งตะวันตก: วัดศพสวรรค์ เจดีย์ศรีสุริโยทัย วัดธรรมาราม
ด้านที่พระยาจักรีใช้เข้าพระนครอยู่ติดเจดีย์ศรีสุริโยทัย ข้ามแม่น้ำไปฝั่งตะวันตกมีวัดธรรมารามและวัดกษัตราธิราช และมีร้านอาหารริมน้ำหลายร้านในย่านวัดธรรมาราม
จุดในย่านนี้:งจุดไส้ศึกพระยาจักรี
ที่เที่ยว
- เจดีย์ศรีสุริโยทัยอนุสรณ์ของสมเด็จพระศรีสุริโยทัย พระอัยกี (ยาย) ของสมเด็จพระนเรศวร
- วัดศพสวรรค์วัดที่เกิดจากงานพระศพพระสุริโยทัย และหนึ่งในที่ที่อาจถวายพระเพลิงพระนเรศวร
- วัดกษัตราธิราชวัดริมน้ำฝั่งตะวันตกตรงข้ามเกาะเมือง ปรางค์ประธานทรงอ้วนและพระอุโบสถเก่าที่ยังใช้งาน
- วัดท่าการ้องวัดริมเจ้าพระยาที่พม่าตั้งค่ายและวางปืนใหญ่ล้อมพระนครในศึกเสียกรุงครั้งที่ 2 พ.ศ. 2310
- วัดโลกยสุธารามพระนอนกลางแจ้งองค์ใหญ่ที่สุดในเกาะเมือง ทอดองค์อยู่หลังพระราชวังหลวง
- วัดธรรมาราม ↗Google Maps
ที่กิน
- ร้านริมสวนแถวเจดีย์ศรีสุริโยทัยอาหารปักษ์ใต้ แกงเหลืองปลาแม่น้ำ
- Ayutthayaromแถวเจดีย์ศรีสุริโยทัยต้มส้มปลาหมึกพริกสด ปลาแม่น้ำทอดราดฉู่ฉี่ ขนมไทยกะทิสด
- ขาวละออแถวเจดีย์ศรีสุริโยทัยกุ้งแม่น้ำ ปลาแม่น้ำ ทอดมันปลากราย
- ตลาดน้ำวัดท่าการ้องแถววัดท่าการ้องก๋วยเตี๋ยวเรืออยุธยา และของกินริมแม่น้ำ
- ร้านอาหารในย่านนี้ใน Google Maps ↗
หลังกรุงแตก: อยุธยาสร้างแนวป้องกันใหม่
บทเรียนจากศึกนี้เปลี่ยนรูปร่างของพระนคร สมเด็จพระมหาธรรมราชาโปรดให้สร้างวังจันทรเกษมไว้ที่มุมตะวันออกเฉียงเหนือ ขุดขยายคูขื่อหน้าให้กว้าง 10 วา ลึก 3 วา ตั้งแต่ป้อมมหาชัยลงไปถึงบางกะจะ แล้วย้ายกำแพงออกมาตั้งริมน้ำ พงศาวดารฉบับหลวงประเสริฐลงปีไว้ว่า พ.ศ. 2123 คูที่ขุดขยายถูกน้ำกัดเซาะจนกลายเป็นทางหลักของแม่น้ำป่าสัก เกาะเมืองที่มีแม่น้ำล้อมรอบอย่างที่เห็นวันนี้จึงเป็นผลของการเสียกรุงครั้งที่ 1 โดยตรง
แนวป้องกันใหม่นี้เองที่พระนเรศวรใช้รับศึกพระเจ้านันทบุเรงใน พ.ศ. 2129–2130 และใช้งานต่อมาจนถึงศึกเสียกรุงครั้งที่ 2 ซึ่งข้าศึกต้องขุดอุโมงค์เผาฐานกำแพงที่หัวรอจึงเข้าเมืองได้
เรื่องที่นักประวัติศาสตร์ยังเห็นต่าง
- วันกรุงแตก: พงศาวดารไทยบันทึกเป็นเดือน 9 แรม 11 ค่ำ (ฉบับหลวงประเสริฐว่าวันอาทิตย์ จ.ศ. 931 ฉบับพระราชหัตถเลขาว่าวันเสาร์ และลงศักราชคลาดเป็น จ.ศ. 918) เมื่อเทียบปฏิทินสากล แหล่งต่างๆ ให้ไว้ไม่ตรงกัน คือ 2 สิงหาคม 7 สิงหาคม และ 30 สิงหาคม ค.ศ. 1569
- ใครคุมทางถมดินสายไหน: ฉบับพระราชหัตถเลขาว่าพระเจ้าอังวะอยู่วัดสะพานเกลือ พระเจ้าแปรอยู่วัดจัน พระมหาอุปราชาอยู่เกาะแก้ว แต่สำนวนความเก่าว่าฝ่ายพระมหาอุปราชาถมทางที่วัดฝางและบางเอียน ส่วนพระเจ้าอังวะถมทางที่มุมเกาะแก้ว
- ไส้ศึกมีใครบ้าง: พงศาวดารไทยเล่าว่าพระมหาธรรมราชาเป็นผู้ชวนพระยาจักรีให้เป็นไส้ศึก พิเศษ เจียจันทร์พงษ์ เสนอว่ายังมีเจ้านายที่พงศาวดารเรียกว่า “สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฝ่ายใน” ซึ่งตีความว่าคือพระวิสุทธิกษัตรีย์ เป็นใจให้ฝ่ายหงสาวดีด้วย
- เหลือคนไว้เท่าไร: พระราชพงศาวดารว่าเหลือไพร่พลเมืองไว้ 10,000 คน บางแหล่งสรุปว่า 1,000 คน
- รูปสำริดเป็นของใครมาก่อน: คำให้การขุนหลวงหาวัดว่าหล่อในสมัยพระเจ้าอู่ทอง แต่นักวิชาการจำนวนมากเห็นว่าเป็นประติมากรรมเขมรที่อยุธยานำมาจากเมืองพระนครเมื่อ พ.ศ. 1974
- ใครสร้างเจดีย์ภูเขาทอง: ฐานแบบมอญ-พม่าทำให้พิเศษ เจียจันทร์พงษ์ เห็นว่าพระเจ้าบุเรงนองสร้างราว พ.ศ. 2112 ตรงกับที่พงศาวดารพม่าเรียกว่าพระบรมธาตุที่พระเจ้าช้างเผือกหงสาสร้าง แต่ตำนานและบันทึกชาวต่างชาติสมัยอยุธยาเล่าต่างออกไป
คำถามที่พบบ่อย
เสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 1 เกิดขึ้นเมื่อไร
เดือน 9 แรม 11 ค่ำ พ.ศ. 2112 ตรงกับเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1569 ในรัชกาลสมเด็จพระมหินทราธิราช หลังทัพพระเจ้าบุเรงนองล้อมกรุงราว 9 เดือน วันที่ตามปฏิทินสากลยังเทียบได้ต่างกันระหว่าง 2, 7 และ 30 สิงหาคม
พม่าตีเข้ากรุงศรีอยุธยาทางไหนในครั้งที่ 1
ทางด้านตะวันออก ซึ่งมีเพียงคูขื่อหน้ากั้น ทัพหงสาวดีถมทางดินข้ามคูสามสาย และเข้าพระนครได้ที่มุมเกาะแก้ว มุมตะวันออกเฉียงใต้ของเกาะเมือง ใกล้ป้อมเพชรในวันนี้ โดยมีพระยาจักรีเป็นไส้ศึกอยู่ข้างใน
ครั้งที่ 1 พม่าตั้งค่ายที่ไหนบ้าง
ค่ายหลวงของพระเจ้าบุเรงนองอยู่ที่วัดมเหยงคณ์ ค่ายแรกอยู่ที่ทุ่งลุมพลี ค่ายต้นทางถมดินอยู่ที่วัดสะพานเกลือ วัดจัน และเกาะแก้ว และมีค่ายในทุ่งเพนียดทางเหนือ
เสียกรุงครั้งที่ 1 พม่าเผาเมืองไหม
พงศาวดารไม่ได้บันทึกว่ามีการเผาพระนครเหมือนครั้งที่ 2 พระเจ้าบุเรงนองตั้งพระมหาธรรมราชาครองเมืองต่อในฐานะประเทศราช แต่กวาดต้อนผู้คนเกือบทั้งเมือง และขนรูปสำริดกับทรัพย์สินไปหงสาวดี
ไปดูร่องรอยเสียกรุงครั้งที่ 1 ได้ที่ไหน
ในอยุธยาดูได้ที่วัดมเหยงคณ์ (ค่ายหลวง) ฐานเจดีย์ภูเขาทอง วังจันทรเกษมกับป้อมเพชร (แนวป้องกันที่สร้างหลังศึก) และย่านวัดเกาะแก้วซึ่งเป็นจุดที่กรุงแตก ส่วนรูปสำริดที่ถูกขนไปอยู่ที่วัดมหามัยมุนี เมืองมัณฑะเลย์
เสียกรุงครั้งที่ 1 เกี่ยวกับพระนเรศวรอย่างไร
ขณะนั้นพระนเรศวรมีพระชนมายุราว 14 พรรษา และประทับอยู่ที่หงสาวดีในฐานะตัวประกันตั้งแต่หลังสงครามช้างเผือก พระมหาธรรมราชา พระราชบิดา ร่วมทัพมากับพระเจ้าบุเรงนองและได้ครองกรุงศรีอยุธยาหลังกรุงแตก อีก 15 ปีต่อมาพระนเรศวรจึงประกาศอิสรภาพ
เสียกรุงครั้งที่ 1 กับครั้งที่ 2 ต่างกันอย่างไร
ครั้งที่ 1 (พ.ศ. 2112) ข้าศึกเข้าทางมุมตะวันออกเฉียงใต้ด้วยทางถมดินข้ามคูเมือง และมีไส้ศึกอยู่ข้างใน ไม่มีบันทึกว่าพระนครถูกเผา และยังเป็นราชธานีต่อไปในฐานะประเทศราชของหงสาวดี ครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2310) ข้าศึกขุดอุโมงค์เผาฐานกำแพงที่หัวรอ มุมตะวันออกเฉียงเหนือ พระนครถูกปล้นและเผา และไม่ได้กลับมาเป็นราชธานีอีก
- พระราชพงษาวดาร ฉบับพระราชหัดถเลขา (พ.ศ. 2455) ภาค 1 บทที่ 19 – วิกิซอร์ซ
- พระราชพงษาวดาร ฉบับพระราชหัดถเลขา (พ.ศ. 2455) ภาค 1 บทที่ 20 – วิกิซอร์ซ
- การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่หนึ่ง – วิกิพีเดีย
- Burmese–Siamese War (1568–1569) – Wikipedia
- กำแพงเมืองอยุธยาทิศตะวันออก สร้างใหม่หลังเสียกรุงครั้งที่ 1 – ศิลปวัฒนธรรม
- เทวรูปสำริดเมืองตองอู ที่สัมพันธ์กับการเสียกรุงครั้งที่ 1 – ศิลปวัฒนธรรม
- พระศรีสรรเพชญ์ พระพุทธรูปสำคัญพุทธลักษณะที่ยังเป็นปริศนา – ศิลปวัฒนธรรม
- บุเรงนอง “ผู้ชนะสิบทิศ” สร้างภูเขาทองที่อยุธยา – ศิลปวัฒนธรรม
- พระวิสุทธิกษัตรี เจ้านายผู้ฝักใฝ่พม่าตอนเสียกรุงครั้งที่ 1 ? – ศิลปวัฒนธรรม
- Ayutthaya City Walls 1569 – Ayutthaya Historical Research
- Khlong Khue Na (the front moat) – Ayutthaya Historical Research
- Wat Ko Kaeo – Ayutthaya Historical Research
- Wat Saphan Kluea – Ayutthaya Historical Research
- Wat Thammaram – Ayutthaya Historical Research
- Wat Maheyong – Ayutthaya Historical Research
ปรับปรุงล่าสุด 14 พฤศจิกายน 2569